Hướng dẫn dễ hiểu về mọi loại thuốc trong một chu kỳ hỗ trợ sinh sản — mỗi thuốc làm gì, dùng khi nào, và những nhãn hiệu bạn thực sự gặp tại Thái Lan.
Bởi BS. Patsama Vichinsartvichai, MD, MClinEmbryol, EFOG-EBCOG, EFRM-ESHRE/EBCOG, FACOG
Mọi bệnh nhân hiếm muộn — và cả những người đã từng làm IVF — đều biết tên thuốc có thể gây choáng ngợp. Hướng dẫn này dẫn bạn qua từng loại thuốc chúng tôi dùng, phân nhóm theo cách chúng tôi thực sự sử dụng tại phòng khám.
Điều trị chia thành hai nửa: chu kỳ chọc hút noãn (kích thích, ức chế rụng trứng và mũi tiêm trưởng thành) và chu kỳ chuyển phôi (chuẩn bị nội mạc tử cung). Thuốc khác nhau, nhưng mục tiêu là một — buồng tử cung phù hợp vào đúng thời điểm, đón nhận đúng phôi.
Chu kỳ kích thích IVF trong nháy mắt
Ngày 1
Ngày 4
Ngày 8
Ngày 12
Ngày 16
Ngày 20 · OPU
Kích thích
Ức chế rụng trứng
Mũi tiêm trưởng thành
Kích thích buồng trứng Thuốc ức chế rụng trứng Mũi tiêm trưởng thành
1
Thuốc kích thích buồng trứng — nuôi nhiều nang noãn
Mục tiêu ở đây là nuôi nhiều hơn một nang noãn trong một chu kỳ để có nhiều noãn đem thụ tinh. Thuốc kích thích có hai dạng: viên uống và thuốc tiêm.
Thuốc kích thích đường uống (viên)
Dùng chủ yếu khi người bệnh sẽ thụ thai tự nhiên, ở bệnh nhân PCOS có buồng trứng không rụng trứng, trong chu kỳ IUI, hoặc trong IVF kích thích nhẹ/tối thiểu. Hai loại được dùng rộng rãi tại Thái Lan:
Clomiphene Citrate
SERM — chất đối kháng thụ thể estrogen
Gắn vào thụ thể estrogen ở vùng dưới đồi, "đánh lừa" não tăng tiết FSH — từ đó thúc đẩy nang noãn phát triển.
Nhược điểm: cũng chặn estrogen tại nội mạc tử cung, nên nội mạc có thể mỏng hơn bình thường. Rụng trứng có thể xảy ra sớm hơn hoặc muộn hơn dự kiến 25–50%, và tác dụng có thể kéo sang chu kỳ sau.
Viên 50 mg · 1–3 viên/ngày × 5 ngày từ ngày 3–5 của chu kỳ · Nhãn hiệu: Ovinum, Ova-mit, Duinum
Letrozole
Chất ức chế aromatase
Chặn enzyme aromatase chuyển testosterone thành estrogen. Estrogen thấp khiến não tiết thêm FSH — lại thúc đẩy nang noãn phát triển. Vốn là thuốc điều trị ung thư vú; nghiên cứu ủng hộ việc dùng ngoài chỉ định trong kích thích.
Nhược điểm: cùng nguy cơ nội mạc mỏng như clomiphene, nhưng thường nhẹ hơn.
Viên 2,5 mg · 1–3 viên/ngày × 5 ngày · Nhãn hiệu: Femara, Letrovitae, Letrozole Alvogen
Thuốc kích thích dạng tiêm — Gonadotropin
Với IVF/ICSI, khi chúng ta muốn nhiều nang noãn, FSH dạng tiêm là trụ cột. Các sản phẩm hiện đại thuộc ba họ:
Gonal-F®
FSH tái tổ hợp — follitropin alfa
Sản xuất từ dòng tế bào buồng trứng chuột hamster Trung Quốc. Bút nạp sẵn với liều điều chỉnh được — bạn có thể vặn liều lên hoặc xuống, nhưng không thể vặn ngược sau khi đã bơm.
Bút nạp sẵn: 300 · 450 · 900 IU · IUI: 50–100 IU/ngày · IVF: 150–300 IU/ngày (tối đa 450 IU khi cần)
Follitrope®
FSH tái tổ hợp — follitropin alfa
Cùng hoạt chất với Gonal-F, dạng ống tiêm nạp sẵn dùng một lần — không điều chỉnh liều; bạn dùng đúng lượng có trong ống.
Ống tiêm nạp sẵn: 75 · 150 · 225 · 300 IU
Puregon®
FSH tái tổ hợp — follitropin beta
Cũng từ dòng tế bào buồng trứng chuột hamster Trung Quốc. Có dạng lọ (50, 100 IU — tự pha) hoặc ống nạp sẵn (300, 600 IU) cần dùng với bút riêng của Puregon. Chỉ vặn tiến — không vặn ngược.
Lọ: 50 · 100 IU · Ống nạp: 300 · 600 IU
Rekovelle®
FSH tái tổ hợp — follitropin delta
Sản xuất từ dòng tế bào võng mạc thai người, nên phân tử gần với FSH tự nhiên của người hơn. Liều tính bằng microgram, không phải IU. Bút nạp sẵn điều chỉnh được.
Bút nạp sẵn: 12 · 36 · 72 mcg
Menopur®
Gonadotropin mãn kinh người (hMG)
Tinh chế từ nước tiểu phụ nữ sau mãn kinh. Chứa FSH cộng hoạt tính LH do hCG — hữu ích khi bệnh nhân thực sự cần bổ sung LH. Lọ đa liều cho phép bác sĩ kê liều tùy chỉnh.
Lọ: 75 IU · Đa liều: 600 IU · 1200 IU · đặt riêng 37,5 – 300 IU
IVF-M™ / IVF-M HP™
hMG (không thêm hCG)
Một loại hMG khác. Tại Thái Lan chỉ có lọ 75 IU (một số nước còn có IVF-M HP 600 IU đa liều).
Lọ: 75 IU
Elonva®
FSH tái tổ hợp tác dụng kéo dài — corifollitropin alfa
FSH biến đổi được gắn với phần đuôi của hCG — một mũi tiêm kéo dài 7 ngày, nên không cần tiêm hằng ngày trong tuần đầu.
Ống tiêm nạp sẵn: 100 · 150 mcg
Pergoveris®
FSH tái tổ hợp + LH tái tổ hợp (2:1)
Sản phẩm kết hợp duy nhất có cả r-hFSH (follitropin alfa) và r-hLH (lutropin alfa) trong cùng một bút — cho bệnh nhân thực sự cần bổ sung LH.
Bút nạp sẵn: 300+150 · 450+225 · 900+450 IU
2
Thuốc ức chế rụng trứng — giữ noãn tại chỗ
Hình 4. Hai họ thuốc ức chế rụng trứng — chất đối kháng GnRH và Progestogen.
Khi nang noãn lớn lên, estrogen tăng và não muốn phóng thích đỉnh LH — điều sẽ kích hoạt rụng trứng trước khi chúng ta kịp lấy noãn. Chúng tôi ngăn điều này bằng một trong hai họ thuốc:
Orgalutran®
Chất đối kháng GnRH — ganirelix
Chặn trực tiếp thụ thể GnRH, nên không thể kích hoạt đỉnh LH. Ống tiêm nạp sẵn — lấy ra, tiêm, xong.
Ống tiêm nạp sẵn 250 mcg (0,25 mg)
Cetrotide®
Chất đối kháng GnRH — cetrorelix
Cùng nhóm thuốc. Dạng lọ + nước pha — hoàn nguyên trước khi tiêm.
Lọ 250 mcg (0,25 mg)
Progestogen (PPOS)
Kích thích buồng trứng mồi bằng progesterone
Progesterone chặn đỉnh LH giống như trong thuốc tránh thai. Trong PPOS, chúng tôi dùng progestogen để ngăn rụng trứng sớm. Lựa chọn phổ biến: Provera, Duphaston, Utrogestan, Cerazette và Visanne (dienogest).
3
Mũi tiêm trưởng thành — phóng noãn đúng lịch
Hình 5. Mũi tiêm trưởng thành — lựa chọn chủ vận GnRH và dựa trên hCG.
Khi nang noãn đạt kích thước phù hợp, chúng ta cần gửi tín hiệu để noãn hoàn tất trưởng thành và có thể thu được. Hai lựa chọn:
Decapeptyl
Chất chủ vận GnRH — triptorelin
Ống tiêm nạp sẵn — tạo đỉnh LH nhanh từ chính tuyến yên của cơ thể. Hữu ích ở bệnh nhân nguy cơ OHSS cao.
Ống tiêm nạp sẵn 0,1 mg
Diphereline®
Chất chủ vận GnRH — triptorelin
Cùng cơ chế chủ vận, dạng lọ + hoàn nguyên.
Lọ 0,1 mg
Ovidrel®
hCG tái tổ hợp — choriogonadotropin alfa
hCG gắn vào cùng thụ thể LH và hoạt động lâu hơn LH tự nhiên — nên là cách "một mũi" đáng tin cậy để kích hoạt rụng trứng.
Bút nạp sẵn 250 mcg
IVF-C
hCG từ nước tiểu
hCG tinh chế từ nước tiểu. Dạng lọ — tiêm bắp. (Nhãn hiệu cũ Pregnyl không còn bán tại Thái Lan.)
Lọ 5000 IU
4
Chu kỳ chuyển phôi — chuẩn bị nội mạc tử cung
Với chuyển phôi trữ (FET), chúng tôi thường chỉ dùng hai hormone: estrogen ở nửa đầu chu kỳ để làm dày nội mạc, rồi progesterone ở nửa sau để nội mạc sẵn sàng tiếp nhận.
Estrogen — xây dựng nội mạc tử cung
Hình 7. Estrogen bán tại Thái Lan — viên uống so với gel và miếng dán qua da.
Có dạng viên, gel/miếng dán qua da và chế phẩm đặt âm đạo. Đường dùng rất quan trọng: estrogen uống bị gan lọc trước, nên chỉ 10–20 % của liều uống 100 mg đến được tử cung. Qua da đưa được 70–80 %.
Estrofem
Uống · Estradiol hemihydrate
Viên 1 · 2 mg
Progynova
Uống · Estradiol valerate
Viên 1 · 2 mg
Postmenop
Uống · Estradiol valerate
Viên 2 mg
Oestrogel
Qua da · 17β-estradiol 0,06 %
Bôi lên da hằng ngày
Estrodose
Qua da · 17β-estradiol 0,06 %
Bôi lên da hằng ngày
Climara 50
Miếng dán qua da · Estradiol hemihydrate
Miếng dán 3,8 mg, hằng tuần
Divigel
Gel qua da · 17β-estradiol 1 mg/g
Bôi lên da hằng ngày
Progesterone — đón phôi
Hình 9. Progesterone bán tại Thái Lan — chế phẩm âm đạo (v), uống (o) và tiêm bắp (m).
Progesterone uống bị chuyển hóa mạnh đến mức có thể gây buồn nôn và chóng mặt, nên chúng tôi chủ yếu dùng chế phẩm đặt âm đạo và tiêm bắp. Dydrogesterone (Duphaston) là chất tổng hợp tránh được các tác dụng phụ đó và có thể uống.
Utrogestran
Progesterone vi hạt
Viên nang đặt âm đạo 100 · 200 mg
Cyclogest 400
Progesterone vi hạt
Viên đặt âm đạo 400 mg
Crinone 8 %
Gel progesterone vi hạt
Dụng cụ bơm gel âm đạo
Endometrin
Progesterone vi hạt
Viên đặt âm đạo 100 mg
Duphaston
Dydrogesterone (uống)
Viên 10 mg
Proluton Depot
Hydroxyprogesterone caproate
Tiêm bắp · tác dụng kéo dài
Progesterone thực sự làm gì sau chuyển phôi: chuyển nội mạc từ trạng thái tăng sinh sang trạng thái tiếp nhận (chế tiết), làm mềm niêm mạc để phôi có thể làm tổ, làm dịu các cơn co tử cung và cân bằng đáp ứng miễn dịch tại chỗ.
5
Thuốc bổ trợ và các thuốc khác
Thuốc tránh thai phối hợp đường uống (COCP)
Hình 11. Các nhãn hiệu thuốc tránh thai uống dùng để lên lịch chu kỳ và ức chế nang.
Đôi khi được kê trước một chu kỳ để điều hòa kinh nguyệt hoặc ức chế nang còn sót. Nhãn hiệu phổ biến trên thị trường Thái: Marvelon, Mercilon, Diane-35, Yasmin, Yaz, Belara, Natazia, Microgynon-30ED.
Hình 12. Thuốc bổ trợ cho lạc nội mạc tử cung (Visanne), tăng prolactin máu (Parlodel) và kháng insulin (Metformin).
Visanne
Dienogest 2 mg
Cho lạc nội mạc tử cung hoặc nang chocolate — thường dùng trước chu kỳ IVF để làm dịu bệnh đang hoạt động.
Parlodel
Bromocriptine 2,5 mg
Chất chủ vận dopamine cho tăng prolactin máu. Prolactin cao có thể ức chế rụng trứng.
Metformin
Thuốc tăng nhạy cảm insulin
Cho bệnh nhân PCOS có kháng insulin — giúp phục hồi rụng trứng và cải thiện đáp ứng kích thích.
500 · 850 mg · 1000 mg XR
Bối rối với đơn thuốc của bạn?
Hãy mang danh sách thuốc đến lần khám tới — BS. Patsama sẽ giải thích từng loại thuốc, vì sao có nó và điều gì cần mong đợi. Không có câu hỏi nào là quá cơ bản.
Bài viết này là bản chuyển ngữ từ bài tiểu luận tiếng Thái "ยาที่ใช้ในการรักษามีบุตรยาก IUI IVF ICSI มีอะไรบ้าง? แต่ละตัวทำงานอย่างไร?" của BS. Patsama Vichinsartvichai, MD, EFOG-EBCOG, EFRM-ESHRE/EBCOG, FACOG, MClinEmbryol. Thông tin nhãn hiệu và liều dùng phản ánh các sản phẩm bán tại Thái Lan vào thời điểm viết và có thể thay đổi; luôn tuân theo hướng dẫn của bác sĩ kê đơn.
BS. Patsama Vichinsartvichai, MD, MClinEmbryol, EFOG-EBCOG, EFRM-ESHRE/EBCOG, FACOG là chuyên gia nội tiết sinh sản & vô sinh được chứng nhận chuyên khoa, nguyên Trưởng đơn vị IVF Vajira thuộc Đại học Navamindradhiraj, và là người sáng lập LIFE by Dr. Pat tại Bangkok. Các nghiên cứu đã công bố của ông tập trung vào tử cung dị dạng (hình chữ T) và vô sinh do yếu tố tử cung.
